مرتضی ممیز
“تجسم یک قرن” صد سال هنرهای تجسمی ایران
(قسمت پنجم)
منبع تصاویر: مرتضی ممیز، ۱۳۸۴-۱۳۳۶
طراحی گرافیک، عکاسی و نقاشی، ۱۳۸۴
تصویر و تصور، تصویرسازی های مرتضی ممیز، ۱۳۶۸
نویسنده و کارگردان: امیر سقراطی
دستیار پژوهش: نجوا عرفانی
موشن گرافیک: مسعود طالبانی
گوینده متن: امیر سقراطی
طراحی نشان: محمد فدایی
تدوین: مجتبی فلاحی
مجری طرح: استودیو حرف هنر
تهیه کننده: موسسه توسعه هنرهای تجسمی معاصر
با حمایت اداره کل هنرهای تجسمی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی
طراحی پوستر و روی جلد کتاب آرم پورت كه تصویرسازی مطبوعاتی و داستانی مدیریت و برگزاری نمایشگاه های ملی گرافیک و راه اندازی انجمن صنفی طراحان گرافیک ایران بخشی از تجربیات مهم کاری و زندگی مرتضی ممیز است. کسی که معتقد بود زنده گی آزمایش است.
مرتضی ممیز در ۴ شهریور ۱۳۱۵ در تهران به دنیا آمد. پدربزرگش نقاش بودن و برادر پدربزرگش موسی خان نقاش روزنامه شرف بود شرف بعد از روزنامه دولتی ایران دومین نشریه مصور تاریخ مطبوعات است که از ۱۲۶۰ خورشیدی به مدت ۱۰ سال منتشر شد.
ممیز کار را با کشیدن کاریکاتور در سال ۱۳۳۰ شروع کرد اما از مهمترین کارهای او باید به تصویرسازی و طراحی جلد مجله کتاب هفته اشاره کرد که از سن ۲۵ تا ۲۷ سالگی کشیده است.
آثار ماندگاری که بعدها به هنر تصویری ایران تاثیر گذاشت و ادامه آن را میتوان در جلد ها و پوسترهای ممیز هم دید. کتاب هفته که در مهر ۱۳۴۰ تاسیس شد, از مهمترین نشریات ادبی ایران بود. ممیز که به پیشنهاد احمد شاملو به کتاب هفته رفت. در این نشریه علاوه بر آنکه کارهایش را به تعداد بسیار زیاد چاپ کرد, توانست برای اولین بار در ایران نام طراح و صفحه آرایی نشریه را در شناسنامه مجله بگنجاند.
در همین زمان است که اردشیر محصص که ۲ سال از ممیز کوچکتر بود, اولین کارهای مهمش را در این نشریه چاپ کرد. منتقدان هنر کاریکاتور شیر دختران که در شماره ۷۲ این نشریه در سال ۱٬۳۴۲ چاپ شده, اولین قدم های حرفه ای در تثبیت کاریکاتور جدید ایران میدانند. ممیز که در ۱٬۳۳۵ برای تحصیل در رشته نقاشی دانشکده هنرهای زیبای دانشگاه تهران وارد شده بود در ۱٬۳۴۴ از دانشگاه فارغالتحصیل شد. در این زمان.
هنوز رشته گرافیک در دانشکده هنرهای زیبا تدریس نمی شود اما از ۱٬۳۳۹نیم با تاسیس دانشکده هنرهای تزئینی رشته گرافیک توسط هوشنگ کاظمی در این دانشکده راه اندازی شده بود. ممیز در ۱۳۴۷ گواهینامه طراحی غرفه ویترین و معماری داخلی را از مدرسه عالی هنرهای تزیینی پاریس دریافت کرد. درهمین سال است که دوست صمیمی او فرشید مثقالی کتاب ماهی سیاه کوچولو را تصویرسازی کرد. سال بعد مرتضی ممیز که هنوز ۳۲ سال بیشتر نداشت موفق شد رشته گرافیک را در دانشکده هنرهای زیبای دانشگاه تهران راه اندازی کند.
مرتضی ممیز در ۱۳۴۱ به سفارش موسسه امیرکبیر داستان های قرآنی را مصور کرد. او ۲۲ تصویر را بر اساس نوع تکنیک حکاکی و به صورت سیاه و سفید خلق کرد که بعدا این شیوه از کار را در تصویرسازی شاهنامه فردوسی و انیمیشن سیاه پرنده هم ادامه داد که از تصاویر ماندگار هنر تصویرگری ایران هستند. از کارهای مهم مرتضی ممیز میتوان به مشارکت در تاسیس ۲ گروه مهم هنری ایران یعنی تالار ایران و گروه آزاد اشاره کرد.
در تیر ۱۳۴۳ تالار ایران توسط رویین پاکباز فرامرز پیل آرام, مرتضی ممیز, صادق تبریزی, محمدرضا جودت قباد شیوا, مسعود عربشاهی, منصور قند ریز, سیروس مالک, فرشید مثقالی, پرویز محلاتی و هادی هذا وی تاسیس شد.
بدتر نفراتی همچون سعید شهلا پور, فرشید ملکی و حسن واحدی هم به این گروه اضافه شدند که شهلا پور در سال ۱۳۵۳ طرح مرکز اسناد هنرهای تجسمی را در تالار ارائه داد و به آرشیو کردن اسناد تجسمی پرداخت. در سال ۱۳۴۴ منصور قند ریز که از موسسان این تالار بود در حادثه رانندگی درگذشت و دوستانش نام این گالری را به یادبود او به تالار قند ریز تغییر دادن مرتضی ممیز در این فضای تازه هنری نمایشگاه هایی از آثار اش را برپا کرد که مورد استقبال واقع شد.
در ۱۳۵۳ گروه آزاد توسط غلامحسین نامی, مرتضی ممیز, عبدالرضا دریا بیگی, مارکو گریگوریان, مسعود عربشاهی و فرامرز پیل آرام تاسیس شد. درهمین سال است که اولین نمایشگاه هنری جهانی در تهران برگزار میشود. همچنین هنرمندان ایرانی برای اولین بار در این سال در نمایشگاه آرت بازل سوئیس شرکت میکنند که ۲ سال بعد هم این اتفاق در آرت بازل ۱۹۷۶ تکرار میشود. نمایشگاه های گروه آزاد اولین نمایشگاه های هنرهای مفهومی در ایران بود.
ممیز چه در پیش از انقلاب و چه پس از آن نمایشگاه های مهمی را بنیان گذاشت تا صنف گرافیک را متحد و یکپارچه کند. راه اندازی رشته گرافیک تا برگزاری نمایشگاه ها و سپس تأسیس انجمن صنفی طراحان گرافیک ایران همگی در این راستا بود. از این رو همچون پدری سختگیر و کوشا بود که میخواست هنرمندان گرافیک کنار هم و با هم باشند.
ممیز به تعبیر دوست دیرینه اش ابراهیم حقیقی تکیه گاه تنومند حرفه ای های گرافیک بود. مردی که در ۵ آذر ۱۳۸۴ جامعه گرافیک ایران را تنها گذاشت و رخت جان را به جهان دیگر کشید و چندین هزار تصویر, نقد هنری, فیلم و کتاب را برای هنر ایران به یادگار گذاشت.
