پرویز کلانتری
“تجسم یک قرن” صد سال هنرهای تجسمی ایران
(قسمت چهاردهم)
منبع تصاویر: فصلنامه نشان، شماره ۵، زمستان ۱۳۸۳
خاک و کیمیا، کاتالوگ نمایشگاه پرویز کلانتری در گالری بوم، ۱۳۹۲،
نویسنده و کارگردان: امیر سقراطی
دستیار پژوهش: نجوا عرفانی
موشن گرافیک: مسعود طالبانی
گوینده متن: امیر سقراطی
طراحی نشان: محمد فدایی
تدوین: مجتبی فلاحی
مجری طرح: استودیو حرف هنر
تهیه کننده: موسسه توسعه هنرهای تجسمی معاصر
با حمایت اداره کل هنرهای تجسمی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی
پرویز کلانتری، نقاش، تصویرگر، انیماتور و داستاننویس در ۱ فروردین ۱۳۱۰ در زنجان به دنیا آمد. او خالق ایرانیترین نقاشیها و تصویرسازیها در هنر معاصر ایران است.
کلانتری همانند هنرمندان دیگری مانند فرشید مثقالی، علیاکبر صادقی و اردشیر محصص به سمت خلق آثاری بر پایه مولفههای بصری هنر ایرانی رفته است، با این تفاوت که اگر چه دیگران از نقشمایههای قاجاری و تصاویر چاپسنگی سود بردند، اما کلانتری به زندگی مردم اقوام ایرانی و معماری اهمیت بسیار داده و در نقاشیها و تصویرسازیهاش شکلی از زندگی ساده مردم شهر و روستا را به تصویر کشیده است.
در سال ۱۳۳۰ در کنکور رشته نقاشی به دانشکده هنرهای زیبای دانشگاه تهران قبول شد. او که در همین ایام برای کار به آتلیه گرافیک محمد بهرامی رفته بود، در سال ۱۳۳۱ به کار گرافیک پرداخت. کلانتری کارهای مهمی در زمینه طراحی جلد کتاب در این موسسه انتشاراتی به انجام رساند.
دو سال بعد، در سال ۱۳۳۳، اولین نمایشگاه خود را در گالری استتیک برگزار کرد. در سال ۱۳۳۸ از دانشکده هنرهای زیبای دانشگاه تهران فارغالتحصیل شد و سال بعد در این دانشکده به تدریس طراحی پرداخت. در مدت ۵ سال تدریس و در طی سفرهایی که با دانشجویان به شهرهای مختلف از جمله کاشان داشت، به استفاده از خاک و گل کویر در نقاشی علاقهمند شد. او تحت تأثیر مارکو گریگوریان خاک را در ترسیم فضای معماری، ترسیم دشتهای کویری و دیوارهای کاهگلی به کار برد.
کلانتری که از سال ۱۳۴۴ در فرانکلین تصویرگری کتابهای درسی پایه دبستان را شروع کرده بود، در سال ۱۳۵۵ تصاویر ماندگاری برای کتابهای درسی خلق کرد که در تاریخ تصویرگری بسیار خاطرهانگیز و ماندگار شدهاند. از جمله میتوان به تصویرگری داستانهای “روباه و زاغ”، “چوپان دروغگو”، “حسنک کجایی” و “میهن خویش آباد” اشاره کرد.
کلانتری همچنین در فرانکلین با هنرمندان دیگری مانند زمان زمانی و هرمز وحید همکار بود و بعداً نفراتی همچون غلامعلی مکتبی، احمد صنعتی، نورالدین زرین کلک، ژانت میخائیلی، فریدون جهانشاهی، لئونی تاشچیان، آراپیک باغداساریان و فرشید مثقالی به این گروه اضافه شدند. نفرات دیگری مانند منوچهر درفشه و صادق صندوقی نیز در قبل و بعد از انقلاب در تصویرگری کتابهای درسی نقش مهمی داشتند.
کلانتری در سال ۱۳۴۷ کتاب “گل اومد، بهار اومد” را در کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان تصویرگری کرد و از همان سال مدیر بخش آموزشهای هنری کانون شد و به کشف استعدادهای هنری پرداخت. او یکی از این استعدادها، محمدعلی بنی اسدی، را کشف و به جامعه هنری معرفی کرد.
کلانتری که از سال ۱۳۳۴ در فرانکلین، کانون و نشریات پیک جوانان و نوجوانان به تصویرگری پرداخته بود، از سال ۱۳۵۸ تا ۱۳۷۳، بیست و سه کتاب را تصویرسازی کرد و یک انیمیشن به نام “آزادی آمریکایی” (۱۳۵۹) ساخت که در یاد و خاطره نسلهای پس از انقلاب اسلامی ماندگار شده است.
کلانتری که در نقاشیهایش داستان و روایت نقش عمدهای دارد، نویسندهای پرکار بود. در هنرهای تجسمی ایران، تعداد کمی از نقاشان، مجسمهسازان و عکاسان به ترجمه و نوشتن کتاب پرداختهاند. از نقاشانی که داستان ترجمه کردهاند، باید به بهمن محصص، مهدی سحابی و فریده لاشایی اشاره کرد. همچنین نفرات کمی بودهاند که به داستاننویسی یا نگارش خاطرات خود پرداختهاند؛ نفراتی همچون هانیبال الخاص، ایران درودی، فریده لاشایی، ابراهیم حقیقی، مصطفی دشتی و پیمان هوشمندزاده.
کلانتری در میان نقاشان نویسنده، بیش از دیگران فعال بود. نوشتههایش ابتدا در نشریه ادبی گردون و سپس در دیگر نشریات ادبی همچون دنیای سخن منتشر شدند.
کلانتری در برخی از داستانهایش به خاطراتش رجوع میکند و از هنرمندان و نفرات واقعی نام میبرد. گاهی اوقات مرز تخیل و واقعیت در داستانهایش نامعلوم است و قصد دارد با شگردهای داستاننویسی و ایجاد فضایی بین طنز و گروتسک، مخاطب را مبهوت داستانگوییاش کند. او در سال ۱۳۸۳ تعداد ۵۴ داستان خود را در سه کتاب با سه ناشر مختلف به چاپ رساند و در سال ۱۳۸۶ کتاب چهارم خود را با نام “مرگ پایان کبوتر نیست” منتشر کرد.
کلانتری همچنین کتاب مجموعهای از مقالات و مصاحبههای خود را با نام “این شاخه مال من” در سال ۱۳۹۱ منتشر کرد. کاری که پیشتر از این مرتضی ممیز، آیدین آغداشلو و ابراهیم حقیقی هم کرده بودند.
کلانتری در نقاشیهایش چشماندازهای طبیعت ایران، معماری و ابنیههای ایرانی، رسم و رسوم و آداب مردم، اسطورههای کهن ایرانی، نقشمایههای مذهبی، داستانهای قرآنی، مشاهیر ایرانی، خط فارسی، کاشی، سقاخانه، نقوش چاپسنگی، داستانهای عامیانه، اشعار و ادبیات فارسی و اقوام ایرانی همچون عشایر را دستمایه کار خود قرار داده است. او در برخی از نقاشیهایش به سمت شوخطبعی، طنز و مطالبه میرود. از اولین آثارش با نام “غیبت” در چهارمین بینال تهران (۱۳۴۳) تا آثار مجموعه “موبایل و اساطیر”، این شوخطبعی را میتوان دید.
پرویز کلانتری که از پرکارترین هنرمندان ایران و خالق نقاشیهای قصهگو و نویسنده داستانهای تصویرمحور بود، در ۳۱ اردیبهشت ۱۳۹۵ در تهران درگذشت و جهانی مهربان و آرام از آثار و اندیشههایش را برای هنر ایران به یادگار گذاشت.
